چشم‌گير بوده باشد، زيرا هر شهر دست‌كم يك پزشك داشت و پزشكاني هم‌، از روحاني و غيرروحاني و با دعوي‌هاي مختلف‌، به‌هر درباري وابسته بودند. برخي ازاين پزشكان دانش‌نامه‌ٴ پزشكي يكي از دانشگاه‌هاي پزشكي كشورهاي مختلف را در دست داشتند. هم‌چنين شماري از جراحان‌، عطاران‌، داروگران‌، ماماها و درمانگران دوره گرد از هر قبيل نيز بودند: طيف وسيعي از درمان كنندگان درست‌كار و غيررسمي گرفته تا زبان‌بازان و كلاه‌برداران‌.
برخي از پزشكان كه از ديگر اطباي دربارها و شهرها موفق‌تر بودند، ماند حكيم‌هاي دربار پاپ‌ها و شاهان‌، امروز يكسره فراموش شده‌اند. اين فقط بدان سبب است كه نوشته‌اي از خود به‌يادگار براي آيندگان باقي نگذاشتند و تنها به شهرتشان در ميان معاصران قانع بودند. درنتيجه‌، امروز طبعاً توجه خود را بيشتر به پزشكاني معطوف مي‌كنيم كه معلوماتشان را به ما انتقال‌ داده‌اند، نه به آنان كه ترجيح مي‌دادند از آن پول دربياورند و به ما امكان نداده‌اند تا بفهميم‌ شهرتشان به حق بوده است يا نه‌. بايد همواره به خاطر داشت كه توفيق يك پزشك تنها ــ و نه‌ حتي در وهله‌ٴ اول ــ به خاطر معلومات عالي پزشكي‌اش نيست‌، بلكه بيشتر مديون مردم‌داري و قابليتش در جلب اطمينان بيمارانش است‌. بهترين پزشك كسي است كه بيمار به او بيشترين‌ اعتقاد را دارد. هرچند بهترين پزشك الزاماً موفق‌ترين پزشك در زمينه‌ٴ مادي نيست‌، چون‌ موفقيت مادي بسته به داشتن ويژگي‌ها و زيركي‌هاي خاصي است كه بحث از آنها ما را از پزشكي بسيار دور مي‌كند.
پژوهشگراني را كه به پزشكان ((موفق‌)) هر محل يا كشوري علاقه‌مندند، دعوت مي‌كنم به‌ گزارش‌هايي رجوع كنند كه در تاريخ‌هاي محلي يا در انتشارات باستان‌شناسان محلي مي‌توان‌ يافت‌؛ به‌ويژه مقالاتي در بحث از پزشكان پاپ‌ها يا دربارهاي شاهان و اميران وجود دارد.1 اين‌ فهرست‌هاي پزشكان درباري‌، شامل اسامي برجسته‌اي است كه براي مورخان پزشكي‌ آشناست‌، همراه با اسامي بسيار ديگري كه براي آنان بي‌معني است‌. برخي پزشكان درباري در زمان خودشان چنان معروف و متنفذ بودند كه نقاشان و اديبان نامشان را جاودانه ساخته‌اند. ولي اين بحث ديگري است‌.2 به موضوع پزشكي بازگرديم‌؛ بهترين راه براي توضيح وضع آن در